หัวข้อธรรม (3)
วิปัสสนาญาณ ๙ ญาณในวิปัสสนา, ญาณที่นับเข้าในวิปัสสนาหรือที่จัดเป็นวิปัสสนา คือ เป็นความรู้ที่ทำให้เกิดความเห็นแจ้ง เข้าใจสภาวะของสิ่งทั้งหลายตามความเป็นจริง
สุหทมิตร หรือ มิตรแท้ ๔ คือ มิตรมีใจดี, มิตรที่จริงใจ
๑มิตรอุปการะ (อุปการกะ) มีลักษณะ ๔ คือ
เพื่อนประมาท ช่วยรักษาเพื่อน เพื่อนประมาท ช่วยรักษาทรัพย์สินของเพื่อน เมื่อมีภัย เป็นที่พึ่งพำนักได้ มีกิจจำเป็น ช่วยออกทรัพย์ให้เกินกว่าที่ออกปาก๒มิตรร่วมทุกข์ร่วมสุข (สมานสุขทุกข์) มีลักษณะ ๔ คือ
บอกความลับแก่เพื่อน ปิดความลับของเพื่อน มีภัยอันตราย ไม่ละทิ้ง แม้ชีวิตก็สละให้ได้๓มิตรแนะประโยชน์ (อัตถักขายี) มีลักษณะ ๔ คือ
จะทำชั่วเสียหาย คอยห้ามปรามไว้ คอยแนะนำให้ตั้งอยู่ในความดี ให้ได้ฟังได้รู้สิ่งที่ไม่เคยได้รู้ได้ฟัง บอกทางสุขทางสวรรค์ให้๔มิตรมีน้ำใจ (อนุกัมปกะ มิตรมีความรักใคร่ หรือมิตรผู้รักใคร่เอ็นดู) มีลักษณะ ๔ คือ
เพื่อนมีทุกข์ พลอยไม่สบายใจ (ทุกข์ ทุกข์ด้วย) เพื่อนมีสุข พลอยแช่มชื่นยินดี (สุข สุขด้วย) เขาติเตียนเพื่อน ช่วยยับยั้งแก้ให้ เขาสรรเสริญเพื่อน ช่วยพูดเสริมสนับสนุนอ้างอิง: พจนานุกรมพุทธศาสตร์ ฉบับประมวลธรรม, พระพรหมคุณาภรณ์ (ป. อ. ปยุตฺโต)
บุญกิริยาวัตถุ ๑๐ คือ ที่ตั้งแห่งการทำบุญ, ทางทำความดี ประกอบด้วย
๑ทานมัย - ทำบุญด้วยการให้ปันสิ่งของ
๒สีลมัย - ทำบุญด้วยการรักษาศีลหรือปฏิบัติดี
๓ภาวนามัย - ทำบุญด้วยการเจริญภาวนา คือฝึกอบรมจิตใจเจริญปัญญา
๔อปจายนมัย - ทำบุญด้วยการประพฤติอ่อนน้อม
๕เวยยาวัจจมัย - ทำบุญด้วยการช่วยขวนขวายรับใช้
๖ปัตติทานมัย - ทำบุญด้วยการเฉลี่ยส่วนแห่งความดีให้แก่ผู้อื่น
๗ปัตตานุโมทนามัย - ทำบุญด้วยการยินดีในความดีของผู้อื่น
๘ธัมมัสสวนมัย - ทำบุญด้วยการฟังธรรมศึกษาหาความรู้
๙ธัมมเทสนามัย - ทำบุญด้วยการสั่งสอนธรรมให้ความรู้
๑๐ทิฏฐุชุกัมม์ - ทำบุญด้วยการทำความเห็นให้ตรง
ข้อ ๔ และข้อ ๕ จัดเข้าในสีลมัย; ๖ และ ๗ ในทานมัย; ๘ และ ๙ ในภาวนามัย; ข้อ ๑๐ ได้ทั้งทาน ศีล และภาวนา
อ้างอิง: พจนานุกรมพุทธศาสตร์ ฉบับประมวลธรรม, พระพรหมคุณาภรณ์ (ป. อ. ปยุตฺโต)