ตรัสรู้

ทรงเสด็จบิณฑบาตรโปรดชาวเมืองกบิลพัสดุ์

หลังจากจบพระธรรมเทศนาแล้ว เหล่าพระประยูรญาติทั้งหลายต่างถวายมนัสการทูลลาคืนกลับสู่พระราชสถานแห่งตน มิได้มีผู้ใดกราบทูลอาราธนาให้มารับบิณฑบาตแม้แต่พระเจ้าสุทโธทนะพระพุทธบิดา

...

ฝนโบกขรพรรษา

ฝนโบกขรพรรษา

เมื่อเหล่าพระประยูรญาติได้ฟังคำของพระเจ้าสุทโธทนะกษัตริย์ผู้ครองกรุงกบิลพัสดุ์ตรัสดังนี้ จึงคลายมานะทิฏฐิถวายอภิวาทพระบรมศาสดาด้วยความศรัทธา

...

ทรงเสด็จโปรดพุทธบิดาและแสดงพุทธปาฏิหาริย์แก่พระประยูรญาติ

เมื่อพระบรมศาสดาสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จพุทธดำเนินถึงกรุงกบิลพัสดุ์พร้อมเหล่าภิกษุสงฆ์ขีณาสพจำนวน ๒๐,๐๐๐ รูป เหล่าพระประยูรญาติทั้งหลายมีความปีติยินดีจึงอัญเชิญให้เสด็จเข้าประทับ ณ

...

พระกาฬุทายีเถระถวายการอุปัฏฐาก

เมื่อพระกาฬุทายีบรรพชาได้ ๘ วัน พอดีสิ้นเหมันตฤดู ซึ่งเป็นฤดูหนาว เริ่มย่างเข้าสู่คิมหันตฤดู ซึ่งเป็นฤดูร้อน ตรงกับวันเพ็ญ ๑๕ ค่ำกลางเดือน ๔ เห็นว่าเป็นโอกาสอันควร

...

พระเจ้าสุทโธทนะส่งอำมาตย์และกาฬุทายีทูลเชิญเสด็จ

พระเจ้าสุทโธทนะ พระพุทธบิดา เมื่อทราบกิตติศัพท์ที่แพร่ไปทั่วทุกทิศว่า บัดนี้พระราชโอรสได้บรรลุพระอรหันต์สัมมาสัมโพธิญาณแล้ว และกำลังจาริกเผยแผ่พระธรรมแก่ประชาชนตามแว่นแคว้นต่าง ๆ

...

ทรงกำหนดเขตจีวร

เมื่อพระบรมศาสดาเสด็จออกจากเมืองราชคฤห์สู่นครเวสาลีขณะประทับ ณ โคตมเจดีย์ อันเป็นช่วงฤดูหนาว ตอนกลางคืนอากาศหนาวมาก หยาดน้ำค้างและความหนาวเย็นได้ปกคลุมอยู่ตลอดราตรี

...

ทรงเสด็จเพื่อระงับภัยพิบัติยังนครเวสาลี

ในเวลานั้นเป็นช่วงฤดูเข้าพรรษา พระบรมศาสดาเสด็จมาจำพรรษาอยู่ ณ พระเวฬุวันมหาวิหาร เพื่อแสดงธรรมต่อพระเจ้าพิมพิสารตามที่เคยให้ปฏิญาณตั้งแต่ครั้งเมื่อแรกเสด็จออกบวช เจ้าลิจฉวีนามว่า

...

ทรงบัญญัติสิกขาบทให้พระสงฆ์ลงสวดพระปาติโมกข์

ซึ่งในการเสด็จจำพรรษาที่พระเวฬุวันมหาวิหาร แคว้นมคธ ของพระเจ้าพิมพิสารในครั้งนี้ พระเจ้าพิมพิสารได้เข้าเฝ้าพระพุทธเจ้าและกราบทูลว่าสำนักอื่น ๆ มีการลงสวดอุโบสถกรรมกัน

...

ทรงแสดงโอวาทปาติโมกข์ หัวใจพระพุทธศาสนา

พระโอวาท หรือ โอวาทปาติโมกข์นี้ ประมวลพระพุทธวาทะ ประมวลพระพุทธศาสนา ด้วยข้อความเพียง ๓ คาถากึ่ง ฉะนั้น พระโอวาทนี้จึงเป็นที่นับถือว่า แสดงหัวใจพระพุทธศาสนา

...

จาตุรงคสันนิบาต

เมื่อพระพุทธองค์ทรงส่งพระสาวกไปเผยแผ่ธรรมตามที่ต่าง ๆ เป็นเวลาล่วงมา ๙ เดือน ภายหลังการตรัสรู้ พระภิกษุสงฆ์เหล่านั้นเมื่อรู้ว่าพระบรมศาสนาเสด็จประทับอยู่ ณ พระเวฬุวัน แคว้นมคธแห่งนครราชคฤห์

...

พระสารีบุตร และ พระโมคคัลลานะ

เมื่อบวชแล้ว พระอุปติสสะได้นามใหม่ว่า พระสารีบุตร ส่วนพระโกลิตตะได้นามใหม่ว่า พระโมคคัลลานะ

...

ทรงชี้สองอัครสาวก โกลิตะและอุปติสสะ

ณ พระเวฬุวันมหาวิหาร พระบรมศาสดากำลังเทศนาธรรมโปรดเหล่าภิกษุพุทธบริษัททั้งหลาย ครั้นทอดพระเนตรเห็นโกลิตตะและอุปติสสะนำบริวารเดินมาแต่ไกล

...

อุปติสสะ พบ พระอัสสชิเถระ

หลังจากเรียนรู้ลัทธิของสัญชัยปริพาชกจนจบสิ้นแล้ว มีความรู้สึกว่ายังไม่พบทางหลุดพ้นอันเป็นสิ่งที่ตนแสวงหาอยู่ ทั้งสองจึงตกลงนัดหมายกันว่า

...

อุปติสสะและโกลิตะ

ณ บ้าน อุปติสสคาม เมืองนาลันทา ใกล้กรุงราชคฤห์แคว้นมคธ อันมีพระเจ้าพิมพิสารเป็นกษัตริย์ปกครอง พราหมณ์ผู้หนึ่งมีชาติตระกูลมั่นคงนามว่า วังคันตะ และภรรยาคือ

...

ทรงห้ามพระประยูรญาติ

ในสมัยหนึ่งเหล่ากษัตริย์ศายวงศ์แห่งพระนครกบิลพัสดุ์อันเป็นพระญาติฝ่ายพุทธบิดา เกิดมีเรื่องผิดใจกับเหล่ากษัตริย์โกลิยวงศ์ แห่งพระนครเทวทหะอันเป็นพระญาติฝ่ายพุทธมารดา จนถึงกับกรีธาทัพออกมาประชิดกัน

...

ทรงโปรดพญาชมพูบดี

ในกาลนั้นพระบรมศาสดาสัมมาสัมพุทธเจ้า เสด็จประทับ ณ พระเวฬุวันมหาวิหาร ใกล้กรุงราชคฤห์ แคว้นมคธ ซึ่งในขณะนั้นพระเจ้าพิมพิสารได้เสวยราชสมบัติเป็นกษัตริย์ผู้ครองแคว้น

...

ทรงพิจารณาอสุภะนางสิริมาหญิงงามเมือง

ต่อมาไม่นานเมื่อนางสิริมาถึงแก่กรรมด้วยโรคปัจจุบัน กล่าวคือเวลาเช้ายังลุกขึ้นใส่บาตรพระ ๘ รูป ที่มารับบาตร ณ เรือนของนางได้ แต่พอเวลาเย็นก็ถึงแก่กรรม

...

นางอุตตราและนางสิริมา

ในกรุงราชคฤห์นั้น  มี นางสิริมา เป็นหญิงนครโสเภณีชั้นสูงแทนมารดา นางเป็นน้องสาวของหมอชีวกโกมารภัจจ์ ซึ่งต่อมาได้เป็นแพทย์ประจำพระองค์ของพระบรมศาสดา

...

พระเจ้าอชาตศัตรู ผู้กระทำปิตุฆาตต่อพระเจ้าพิมพิสาร



พระเจ้าอชาตศัตรูพระราชโอรสของพระเจ้าพิมพิสาร  กษัตริย์แคว้นมคธ  ซึ่งประสูติแต่พระนางเจ้าเวเทหิเอกอัครมเหสี(พระราชธิดาของพระเจ้ามหาโกศลกษัตริย์แคว้นโกศล  (พระบิดาของพระเจ้าปเสนทิ) 

...

พระเจ้าพิมพิสารทรงถวายพระเวฬุวันมหาวิหารเป็นวัดแรกในพระพุทธศาสนา

ในครั้งนั้นพระเจ้าพิมพิสารได้กราบทูลถึงการที่พระองค์สมพระราชประสงค์ ๕ ประการ ดังความปรารถนาของพระเจ้าพิมพิสาร

...

ทรงโปรดชฎิล ๓ พี่น้อง

เมื่อพระบรมศาสดาเสด็จพุทธดำเนินสู่ตำบลอุรุเวลาเสนานิคม แขวงกรุงราชคฤห์ พระพุทธองค์ทรงช่วยอนุเคราะห์ให้ชฎิล คือ นักบวชผู้มุ่นผมให้เป็นมวยสูงแบบชฎา

...

เผยแผ่พระศาสนาและโปรดภัททวัคคีย์

ครั้นพระบรมศาสดาทรงเห็นว่า บัดนี้ควรแก่การประกาศเผยแผ่พระศาสนาจึงให้พุทธสาวกทั้ง ๖๐ องค์เที่ยวจาริกเผยแผ่พระธรรม อนุเคราะห์แก่ประชุมชน แต่มิให้ไปทางเดียวกัน  ๒  องค์

...

โปรดสหายพระยสะ

เมื่อพระบรมศาสดาสัมมาสัมพุทธเจ้าแสดงธรรมโปรดยสะกุลบุตรจนสำเร็จเป็นพระอรหันต์แล้ว สหายของพระยสะที่ยังเป็นคฤหัสถ์อีก ๔  คน ซึ่งล้วนเป็นบุตรเศรษฐีในแว่นแคว้นเมืองพาราณสีมีนามว่า วิมล  สุพาหุ

...

อุบาสิกาผู้ถึงพระรัตนตรัยเป็นที่พึ่งสองคนแรกในพระพุทธศาสนา

ในเช้าวันนั้น พระบรมศาสดาได้เสด็จไปเรือนของท่านเศรษฐีโดยมีพระยสะตามเสด็จ พระพุทธองค์ทรงแสดงธรรมโปรดมารดาและภรรยาเก่าของพระยสะ เป็นธรรมบทเดียวกับที่เคยแสดงโปรดท่านเศรษฐี

...

เกิดอุบาสกผู้ถือพระรัตนตรัยเป็นที่พึ่งคนแรกในพระพุทธศาสนา

เกิดอุบาสกผู้ถือพระรัตนตรัยเป็นที่พึ่งคนแรกในพระพุทธศาสนา

ฝ่ายบิดามารดาของยสะกุลบุตร เมื่อไม่พบบุตรชายของตนในตอนเช้าจึงสั่งให้บริวารออกตามหาทั้ง ๔ ทิศ

...

อนุปุพพิกถา

คำว่า อนุปุพพิกถา แปลว่า ถ้อยคำที่กล่าวโดยลำดับตั้งแต่เบื้องต้นขึ้นไป มี  ๕  คือ

ทรงโปรด ยสะกุลบุตร และสหาย ให้บรรลุอรหันต์

ในสมัยนั้น ณ ชนบทแว่นแคว้นเมืองพาราณสี มีมาณพผู้หนึ่งนามว่า ยสะ หรือยสะกุลบุตร เป็นบุตรของมหาเศรษฐี ผู้รักบุตรดังแก้วตาดวงในโดยได้ปลูกเรือน  ๓  ฤดู

...

ทรงแสดงอนัตตลักขณสูตร

สมเด็จพระศาสดาทรงเข้าพรรษาอยู่ ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวันเป็นพรรษาแรก ทรงสั่งสอนปัญวัคคีย์ที่เหลืออีก ๔ ท่านด้วยพระธรรมเทศนาเบ็ดเตล็ดเรียกว่า “ปกิณณกเทศนา”

...

พระรัตนตรัยครบองค์ ๓

พระพุทธเจ้าทรงชี้ให้เห็นว่า เมื่อรู้ถึงสิ่งเหล่านี้แล้วย่อมได้ชื่อว่า ตรัสรู้โดยชอบถึงความหลุดพ้นและสุดชาติสุดภพเป็นแน่แท้ ขณะที่พระองค์ทรงแสดงธรรมนี้อยู่ ท่านโกณฑัญญะ

...

อริยมรรคมีองค์ ๘

แนวทางดำเนินอันประเสริฐของชีวิตหรือกาย วาจา ใจ เพื่อความหลุดพ้นจากทุกข์.เรียกว่า อริยมรรค แปลว่าทางอันประเสริฐ เป็นข้อปฏิบัติที่มีหลักไม่อ่อนแอ

...

ทรงแสดงปฐมเทศนา

ปฐมเทศนา“ธัมมจักกัปปวัตตนสูตร” นับเป็นเทศนากัณฑ์แรกที่ทรงแสดงทางที่พระองค์ทรงปฏิบัติ ได้ทรงแสดงธรรมที่ได้ตรัสรู้ ได้ทรงแสดง ญาณ คือ

...

ทรงโปรดปัญจวัคคีย์ทั้ง ๕

เมื่อพระบรมศาสดาสัมมาสัมพุทธเจ้าตั้งพุทธปณิธานที่จะแสดงธรรมสั่งสอนเหล่าเวไนยสัตว์ทั้งปวงด้วยพระมหากรุณาธิคุณ จึงทรงพิจารณาว่าบุคคลผู้ใดสมควรจะได้ฟังพระธรรมเทศนา ลำดับนั้นพระพุทธองค์ทรงนึกถึง

...

ทรงพิจารณาบัว ๔ เหล่า

ลำดับนั้นพระพุทธองค์ทรงรำพึงถึงธรรมเนียมของพระพุทธเจ้าทั้งหลายแต่ปางก่อนว่า เมื่อได้ตรัสรู้อนุตรสัมมาสัมโพธิญาณ ย่อมแสดงธรรมโปรดแก่เหล่าสรรพสัตว์ทั้งปวง และทรงพิจารณาต่อไปด้วยพระมหากรุณาธิคุณว่า

...

ท้าวสหัมบดีพรหมทรงทูลอาราธนาให้แสดงธรรม

ฝ่ายท้าวสหัมบดีพรหม ผู้สถิตอยู่ ณ พรหมโลก ทราบพุทธดำริ ทรงวิตกว่าพระพุทธองค์จะทรงละเลยกิจที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายในอดีตได้ทรงปฏิบัติ คือ

...

ทรงประทานพระเกศาธาตุแก่ปฐมอุบาสกในพระพุทธศาสนา

เมื่อพระบรมศาสดาสัมมาสัมพุทธเจ้าเสร็จจากการเสวยภัตกิจแล้ว วาณิชสองพี่น้องคือ ตปุสสะ กับ ภัลลิกะ จึงกราบทูลว่า

ท้าวสักเทวราชถวายผลสมอ

ท้าวสักเทวราชถวายผลสมอ

เมื่อพระบรมศาสดาสัมมาสัมพุทธเจ้าประทับเสวยวิมุตติสุข ณ ร่มไม้จิกเป็นเวลา ๗ วันแล้ว ในสัปดาห์ที่ ๗ ...

พญานาคราชขนดตนถวายเป็นพุทธบัลลังก์นาคปรก

เมื่อพระผู้มีพระบรมศาสดาสัมมาสัมพุทธเจ้าประทับนั่งสมาธิ ณ ภายใต้ตันอัชปาลนิโครธ ต้นไทร เป็นระยะเวลา ๗ วัน และทรงขับไล่ธิดาพญามารไปแล้ว ในสัปดาห์ที่ ๖

...

ทรงขับไล่ธิดาพญามารวัสวดี

เมื่อพระบรมศาสดาสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จประทับนั่งสมาธิพิจารณาพระปริยัติพระไตรปิฎกในเรือนแก้วถ้วน ๗ วัน ณ รัตนฆรเจดีย์ ในสัปดาห์ต่อมาซึ่งนับเป็นสัปดาห์ที่ ๕ หลังจากตรัสรู้

...

รัตนฆรเจดีย์ เทวดาเนรมิตเรือนแก้ว

รัตนฆรเจดีย์ เทวดาเนรมิตเรือนแก้ว

เมื่อพระบรมศาสดาสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จเดินจงกรมครบ ๗ วันแล้ว ในสัปดาห์ที่ ๔ ได้เสด็จไปประทับนั่งขัดสมาธิในเรือนแก้ว

...

รัตนจงกรมเจดีย์ ทรงเสด็จดำเนินจงกรมแก้ว

เมื่อพระบรมศาสดาสัมมาสัมพุทธเจ้ายืนทอดพระเนตรต้นพระศรีมหาโพธิพฤกษ์ตลอดระยะเวลา  ๗ วันแล้ว จึงเสด็จไปจงกรมอยู่ ณ ที่กึ่งกลางระหว่าง  อนิมิสเจดียสถาน กับ ต้นพระศรีมหาโพธิพฤกษ์ เป็นระยะเวลา ๗ วัน

...

อนิมิสเจดียสถานทรงถวายเนตรไม่กระพริบตา

จากนั้นจึงเสด็จจากรัตนบัลลังก์ไปประทับยืนกลางแจ้งอยู่ ณ ทิศอีสานคือทิศตะวันออกเฉียงเหนือ ทรงทำอุปหาร คือ ยืนทอดพระเนตรต้นพระศรีมหาโพธิโดยไม่กระพริบพระเนตร อยู่ในพระอิริยาบถนั้นเป็นระยะเวลา ๗ วัน 

...

ทรงเสวยวิมุตติสุข

เมื่อพระบรมโพธิสัตว์เจ้าได้ตรัสรู้อนุตรสัมมาสัมโพธิญาณหรือญาณประเสริฐอันเป็นเครื่องตรัสรู้สำเร็จเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าแล้ว พระองค์ได้ประทับเสวยวิมุตติสุข คือ

...

ทรงตรัสรู้พระอนุตรสัมมาสัมโพธิญาณ

เมื่อพระบรมโพธิสัตว์มีชัยต่อพญามารวัสวดีด้วยพระบารมีตั้งแต่เวลาสายัณห์พระอาทิตย์ยังมิทันจะอัสดงคต ทำให้บังเกิดความเบิกบานพระทัยด้วยปีติเกษม จึงทรงเจริญสมาธิภาวนาทำจิตให้ปราศจาก

...

กุมารปัญหา พระพุทธเจ้าทรงตั้งปัญหาถามสามเณรราหุล

อนึ่ง ในระยะเวลาที่พระราหุลมีพระชนม์พรรษาน้อยอยู่นี้  พระอรรถกถาจารย์ท่านแสดงว่า พระพุทธเจ้าได้ทรงอบรมด้วย  กุมารปัญหา คือ ปัญหาที่ผูกขึ้นสำหรับถามเด็ก

...

"ราหุโลวาท" พระพุทธเจ้าทรงอบรมพระราหุล

แต่ก็มีพระสูตรบางพระสูตรที่กล่าวว่า พระพุทธเจ้าได้ทรงอบรมพระราหุลที่พระเวฬุวัน ซึ่งท่านพระอรรถกถาจารย์ท่านเล่าว่า เมื่อพระพุทธเจ้าโปรดให้บวชพระราหุลนั้น พระราหุลมีชันษาได้เพียง ๗

...

ทรงบัญญัติสิกขาบทให้ภิกษุแบ่งปันปัจจัย

เมื่อเวรัญชพราหมณ์ได้พบพระผู้มีพระภาคและได้สดับพระธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้ว

พระบรมศาสดาทรงแสดงพระธรรมเทศนาโปรดเวรัญชพราหมณ์ให้ได้เข้าถึงพระรัตนตรัยและยึดถือเป็นสรณะ ...