ในสมัยพุทธกาล คือสมัยที่พระพุทธเจ้ายังดำรงพระชนม์ชีพอยู่นั้น ชมพูทวีปยังมิได้แบ่งเป็นประเทศต่าง ๆ
ดังกล่าวมาข้างต้น หากแบ่งเป็น นครรัฐ หรือ แคว้น ต่าง ๆ เท่าที่พบหลักฐานปรากฏ มี  ๒๑ แคว้น ดังนี้

การศึกษาพุทธประวัติ ควรเรียนรู้เกี่ยวกับลักษณะสังคมของชมพูทวีปในสมัยพุทธกาลพอสังเขปเพื่อความเข้าใจและสามารถจะจำเนื้อหา ตลอดจนสถานที่ตั้งของเมืองต่าง ๆ รวมทั้งชื่อกษัตริย์ผู้ปกครองแต่ละแคว้นได้โดยไม่สับสน และเมื่อคนส่วนใหญ่นึกถึงพระพุทธศาสนาหรือพระพุทธเจ้า ก็จะนึกถึงประเทศอินเดียเป็นส่วนใหญ่ในฐานะที่เป็นดินแดนที่เป็นจุดกำเนิดของพระพุทธเจ้า แต่ตามภูมิศาสตร์ในสมัยพุทธกาลนั้นยังไม่มีการแบ่งแยกดินแดนเหล่านี้เป็นประเทศอินเดีย เนปาล หรือประเทศใด แต่รวมเรียกดินแดนส่วนนี้ว่าเป็น “ชมพูทวีป”

ได้มีกล่าวถึงในวรรณคดีภาษาไทยเรื่อง ไตรภูมิ,  ไตรภพ หรือ ไตรโลก,  ไตรภูมิ ได้แก่  กามภูมิ รูปภูมิ อรูปภูมิ ไตรภพ ได้แก่ กามภพ รูปภพ อรูปภพ ไตรโลก ได้แก่ กามโลก รูปโลก อรูปโลก แต่เมื่อหมายเฉพาะโลกที่เป็นชั้นดีอันเรียกว่าสุคติ ก็จัดเป็นมนุษยโลก เทวโลก พรหมโลก พระพุทธเจ้าได้พระนามว่า ไตรโลกนาถ แปลว่า ที่พึ่งของโลกสาม คำว่า โลก หรือ ภพ ใช้ในความหมายที่ยังเป็นโลกด้วยกัน ส่วนคำว่า ภูมิ ใช้ในความหมายตั้งแต่ยังเป็นโลกจนถึงเป็นโลกุตตร ฉะนั้น ภูมิ จึงมีด้วยกัน ๔ ภูมิ เมื่อเพิ่ม โลกุตตรภูมิ อีกภูมิหนึ่ง

คำว่า โลก, ภพ หรือ ภูมิ นี้ พึงเข้าใจในความหมายรวม ๆ กันก่อนว่า ได้แก่ ที่เป็นที่ถือปฏิสนธิ คือ ที่เกิดของสัตว์โลกทั้งหลาย ผู้ที่มีจิตใจยังท่องเที่ยวพัวพันอยู่ในกาม ก็ยังเกิดในกามโลก หรือ กามาวจรโลก แปลว่า โลกของผู้ที่เที่ยวข้องอยู่ในกาม จะเรียกว่า กามาวจรภูมิ หรือกามาวจรภพก็ได้  ผู้ที่บำเพ็ญสมาธิจนจิตใจสงบจากกามารมณ์บรรจุถึงรูปฌานย่อมบังเกิดใน รูปโลก หรือ รูปาวจรโลก แปลว่า โลกของผู้ที่เที่ยวข้องอยู่ในรูปสมาธิ  ผู้ที่บำเพ็ญสมาธิละเอียดกว่านั้น จนบรรลุถึงอรูปฌาน ย่อมบังเกิดใน อรูปโลก หรืออรูปาวจรโลก โลกของผู้ที่เที่ยวข้องอยู่ในอรูปสมาธิ โลกเหล่านี้แบ่งไว้ตามภูมิชั้นของจิตใจ เมื่อจิตใจแยกภูมิชั้นออกไป ก็เลยแยกโลกซึ่งเป็นที่อาศัยอยู่ให้ต่างกันออกไปอีกมากมาย ผู้อ่านหรือฟังควรทำใจไว้ก่อนว่าเป็นเรื่องคติความคิดเก่าแก่เท่านั้น ยังไม่ควรตั้งข้อคาดคั้นว่าจริงหรือไม่จริง เพราะไม่ใช่เป็นธรรมะซึ่งพึงพิสูจน์ได้ภายในตนเอง แต่เป็นเรื่องโลกข้างนอก ซึ่งมีบาลีหลายแห่งแสดงว่าพระพุทธเจ้าไม่ทรงพยากรณ์

จะกล่าวถึง กามภูมิ ก่อน แบ่งไว้ดังนี้ คือ อบายภูมิ ๔,  มนุษย์  ๑, สวรรค์  ๖,  รวมเป็น  ๑๑

มนุษย์โลก

โลกที่คนเราอาศัยอยู่นี้ มีสัตว์เดียรัจฉานอาศัยอยู่ด้วยก็จริง แต่มนุษย์เราก็เรียกยึดถือเอาว่า มนุษยโลก ถ้าพูดเป็นกลาง ๆ ก็ว่า โลกนี้ ตามคติความคิดโบราณว่า กลมอย่างล้อรถรหือล้อเกวียน ตั้งอยู่ในน้ำในอากาศ และมีขอบเหล็กเป็นเหมือนกำแพงกั้นข้างนอกอยู่โดยรอบอย่างกงล้อจึงเรียกว่า จักวาฬะ หรือ จักรวาละ แปลว่า สิ่งที่มีขอบกั้นล้อมเป็นวงกลมเหมือนอย่างล้อ คำว่าจักรวาล จึงหมายถึงโลก นั่นเอง

เมื่อวางรูปโลกให้กลมแบบล้อรถและมีกำแพงเหล็กเป็นขอบวงรอบอย่างกงล้อจึงเรียกว่า จักรวาล แปลอย่างสั้น ๆ ว่า มีขอบกำแพงเป็นวงกลม เมื่อเป็นเช่นนั้นก็ได้มีคติความคิดวางแผนผังโลกไว้อย่างมีระเบียบ คือ ตรงใจกลางโลกมีภูเขาสูงใหญ่ชื่อว่า สุเมรุ มักเรียกในภาษาสันสกฤต หรือ สิเนรุ มักเรียกในภาษามคธ เหมือนอย่างเพลาล้อรถอยู่กลางล้อรถ เขาสุเมรุจึงเท่ากับเป็นเพลาโลกหรือจักรวาลนี้

เขาสุเมรุมีภูเขาแวดล้อมเป็นวงรอบอีก ๗ และมีมหาสมุทรคั่นอยู่ในระหว่าง ๗ มหาสมุทร ภูเขาทั้ง ๗ มีชื่อนับจากข้างในออกมาข้างนอกดังนี้

๑.  อัสสกัณณะ
๒.  วินตกะ
๓.  เนมินธร
๔.  ยุคันธร
๕.  อิสินธร
๖.  กรวีกะ
๗.  สุทสสนะ

ชื่อเหล่านี้กล่าวเรียงลำดับตามเนมิราชชาดก ในชาดกนั้นกล่าวว่า เขาเหล่านี้สูงกว่ากันขึ้นไปโดยลำดับ นับจากเขาสุทัสสนะซึ่งอยู่ข้างนอกต่ำกว่าทั้งหมด จนถึงเขาอัสสกัณณะซึ่งอยู่ข้างใน ซึ่งสูงถัดจากเขาสุเมรุ รวมเรียกว่า สัตตปริภัณฑบรรพต หรือ เขา สัตตบริภัณฑ์ สัตต แปลว่า ๗ บริภัณฑ์ แปลว่า วงล้อม

เขา สัตตบริภัณฑ์ คือเขาบริวารของเขาสุเมรุทั้ง ๗ ทั้งหมดมี ๗ เทือกเขา และในฉบับมหายานของทิเบตยังกล่าวถึงน้ำในสีทันดรมหาสมุทรทั้ง ๗ พิสดารออกไปอีกว่า เป็นน้ำต่าง ๆ กัน นับจากข้างในออกไปโดยลำดับ ดังนี้

๑.  มหาสมุทรแห่งน้ำนมที่มีกลิ่นหอม
๒.  มหาสมุทรแห่งน้ำนมส้ม
๓.  มหาสมุทรแห่งเนย
๔.  มหาสมุทรแห่งน้ำโลหิต หรือน้ำอ้อย
๕.  มหาสมุทรแห่งน้ำยาพิษ หรือ เหล้า
๖.  มหาสมุทรแห่งน้ำจืด
๗.  มหาสมุทรแห่งน้ำเค็ม

และกล่าวว่ามหาสมุทรเหล่านี้กว้างลึกมากและน้อยลงโดยลำดับจากข้างในออกมาข้างนอก เช่นเดียวกับเขาสัตตบริภัณฑ์ ครั้นพ้นเทือกเขาที่  ๗ ออกมาแล้วก็เป็นมหาสมุทรน้ำเค็ม มีเกาะใหญ่ที่เรียกว่า ทวีป อยู่ใน  ๔  ทิศ  ทิศละ  ๑ ทวีป  คือ

๑.  ทางทิศตะวันออก มีทวีปชื่อว่า  วิเทหะ ที่แปลว่า กายใหญ่ หรือเรียกว่า บุพพวิเทหะ
ฉบับทิเบตกล่าวว่า มีรูปเหมือนพระจันทร์ครึ่งซีก เป็นถิ่นผิวขาว ชาวทวีปนี้มีจิตใจสงบ
และมีความประพฤติดี มีรูปใบหน้าเหมือนกับรูปของทวีป
๒.  ทางทิศใต้ มีทวีปชื่อว่า ชมพู ซึ่งเป็นชื่อต้นไม้ ดังที่เรียกว่า ชมพูทวีป คัมภีร์ทิเบตเรียกชื่อว่า
ชมุ และกล่าวว่ามีรูปเหมือนสบักแกะ หรือสามเหลี่ยม ศูนย์กลางของทวีปนี้อยู่ที่โพธิพฤกษ์พุทธคยา
เห็นได้ว่ารูปคาบสมุทรอินเดียนั่นเอง เป็นถิ่นผิวสีน้ำเงิน มีความสมบูรณ์ด้วยทรัพย์สิน มีทั้งความชั่ว
และความดี ชาวทวีปนี้มีรูปหน้าเป็นสามเหลี่ยมเหมือนอย่างรูปทวีป
๓.  ทางทิศตะวันตก มีทวีปชื่อว่า อมรโคยาน คัมภีร์ทิเบตเรียกว่า โคธันยะ หรือสมบัติแห่งโค
คำว่า โค แปลว่า สัตว์ชนิดหนึ่งก็ได้ แปลว่าพระอาทิตย์ก็ได้ และกล่าวว่ามีรูปเหมือนอย่างดวงอาทิตย์
คือ กลม เป็นถิ่นผิวสีแดง ชาวทวีปนี้มีอำนาจมาก ชอบบริโภคเนื้อปศุสัตว์มีรูปหน้ากลมเหมือนรูปทวีป
๔. ทางทิศเหนือ มีทวีปชื่อ อุตตรกุรุ หรือ ชาวกุรุภาคเหนือ คัมภีร์ทิเบตกล่าวว่า มีรูป ๔ เหลี่ยม
เป็นถิ่นผิวสีเขียว ชาวทวีปนี้เข้มแข็ง มีเสียงดัง มีรูปหน้าสี่เหลี่ยมเหมือนม้า มีต้นไม้ซึ่งอำนวยความ
สำเร็จสิ่งที่ต้องการเป็นที่อยู่อาศัย

ทวีปทั้งหมดเหล่านี้ตั้งอยู่ในมหาสมุทรน้ำเค็มใน ๔ ทิศของเขา สัตตบริภัณฑ์ ซึ่งมีเขาสุเมรุเป็นศูนย์กลาง ถัดจากทวีปเหล่านี้ออกไปก็ถึงที่สุดโลกโดยรอบ ซึ่งมีกำแพงเหล็กเป็นขอบกั้นอยู่โดยรอบเหมือนอย่างกงล้อ รวมเป็นจักรวาล โลกของเรานี้ก็เป็นจักรวาลอันหนึ่งในจักรวาลทั้งหลายที่มีอยู่เป็นอันมาก คัมภีร์ฝ่ายมหายานของทิเบตกล่าวไว้ว่า ทุก ๆ จักรวาลตั้งอยู่ในอากาศว่างเปล่า (space) อันไม่อาจหยั่งอาศัยอยู่บนผืนลมเหมือนอย่างวัชระคือศรพระอินทร์ หรืออศนีบาตรูปกากบาท แข็งทนทานเหมือนวัชระคือเพชร บนลมนั้นมีห้วงน้ำตั้งอยู่ บนห้วงน้ำมีรากฐานเป็นทองคำ โลกตั้งอยู่บนรากฐานทองคำนั้น มีเขาพระสุเมรุพุ่งขึ้นไปเป็นแกนกลาง

ได้ขอให้ผู้ทรงภูมิรู้ในปัจจุบันช่วยค้นเวลาเทียบเคียงดูว่า เวลา  ๐๖.๐๐ น. ที่อินเดีย อันเป็นชมพูทวีปในเวลานั้น โดยเฉพาะที่พาราณสีซึ่งเป็นที่ตั้งแห่งพุทธคยา จะเป็นเวลาเที่ยงวันเป็นต้นที่ประเทศไหนบ้าง ท่านผู้นั้นได้จดให้ดั่งต่อไปนี้ (สด.ญาณสังวร )

เวลา  ๐๖.๐๐  น.  พาราณสี  Lat. ๒๖  N. Long. ๘๓  E.
เวลา  ๑๒.๐๐  น. นิวซีแลนด์ Lat. ๒๖  N. Long. ๑๗๓  E.
เวลา  ๑๘.๐๐  น.  นิวออร์ลีนส์, ชิคาโก Lat.  ๒๖ N. Long. ๙๗  E.
เวลา  ๒๔.๐๐  น.  อิงแลนด์  Lat. ๒๖  N. Long. ๗  E.

ตามที่เทียบตารางเวลานี้ ชมพูทวีป อยู่ที่อินเดีย บุพพวิเทหะอยู่ที่แถบนิวซีแลนด์ อุตตรกุรุอยู่ที่แถบ นิวออร์ลีนส์, ชิคาโก นับกว้าง ๆ ว่าอเมริกา อมรโคยานอยู่ที่แถบอังกฤษ นับกว้าง ๆ ว่า ยุโรป แต่ตามคติความคิดเรื่อง ๔ ทวีป น่าจะมิได้มุ่งหมายถึงประเทศปัจจุบันเหล่านี้ เพราะมีแนวความคิดเรื่องโลกกลมคนละอย่าง ทั้งพรรณนาถึงลักษณะภูมิประเทศและบุคคลคล้ายกับเรื่องในนิยาย หรือจะเป็นอย่างเดียวกันแต่มองกันคนละทัศนะ

เรื่องจักรวาลโลกตามคติความคิดที่เล่ามานี้ เห็นได้ชัดว่าไม่ใช่พุทธศาสน์ แต่เป็นภูมิศาสตร์เก่า จะเป็นเพราะมีคนเชื่อถืออยู่มากจึงติดเข้ามาในคัมภีร์ทางพระพุทธศาสนาด้วย คัมภีร์ชั้นหลังยิ่งแสดงวิจิตรพิสดารมาก  แต่เหตุที่นำมาแสดงให้ประจักษ์นี้ก็เป็นเรื่องน่ารู้อยู่ เพราะจะได้ทราบความคิดในชั้นเดิม เมื่ออ่านคัมภีร์หรือหนังสือวรรณคดีทางศาสนาเก่า ๆ ก็จะพอเข้าใจและมองเห็นภูมิประเทศตามคติความคิดนี้ได้โดยตลอด

พระบารมี คือ ธรรมที่นำไปให้ถึงฝั่งพระนิพพาน หมายความว่า เมื่อพระบรมโพธิสัตว์เฝ้าบำเพ็ญธรรมจนเต็มครบบริบูรณ์เต็มที่แล้วก็จะเป็นสะพานนำพระองค์ท่านให้บรรลุถึงฝั่ง คือ ได้ตรัสพระปรมาภิเษกสัมโพธิญาณ และเสด็จดับขันธ์เข้าสู่ปรินิพพาน ซึ่งเรียกอีกอย่างหนึ่งว่า “พระบารมีธรรม” ซึ่งพระบารมีธรรมนั้นมิใช่จะบำเพ็ญเพียง ๒๐-๓๐ ชาติเท่านั้น แต่ต้องบำเพ็ญเป็นเวลายาวนานหลายอสงไขย นับพระชาติที่เกิดไม่ถ้วน ดังนั้นพระบารมีที่สร้างแต่ละพระชาติจึงไม่เท่ากัน คือ บางพระชาติก็สร้างอย่างธรรมดาปกติ บางพระชาติก็สร้างอย่างอุกฤษฏ์สูงสุด ฉะนั้นจึงจำแนกพระบารมีเหล่านี้ออกเป็นตรียางค์ คือ เป็นองค์สาม โดยจัดเป็นพระบารมีอย่างธรรมดาประเภทหนึ่ง พระบารมีอย่างกลาง และพระบารมีอย่างสูงสุดอุกฤษฏ์ ดังตัวอย่างพระบารมีประเภท “ทาน” เมื่อจำแนกออกเป็นตรียางค์ ก็กำหนดโดยประเภทของทาน ดังต่อไปนี้

๑.   ทานที่บำเพ็ญโดยสถานประมาณเป็นปกติธรรมดา บริจาคธนสารทรัพย์สมบัติน้อยใหญ่
ถึงแม้จะมากมายเพียงใดก็ดี จัดเป็นบารมีประเภทธรรมดา เรียกชื่อว่า “ทานบารมี”
๒.   ทานที่บำเพ็ญยิ่งขึ้นไปกว่านั้น คือ ถึงกับบริจาคอวัยวะเลือดเนื้อในร่างกาย จัดเป็นพระบารมี
ประเภทมัชฌิมาปานกลาง เรียกชื่อว่า “ทานอุปบารมี”
๓.   ทานที่บำเพ็ญยิ่งขึ้นไปกว่านั้นอีก คือถึงกับต้องบริจาคชีวิตให้เป็นทาน นับเป็นการบริจาค
อย่างใหญ่หลวงอุกฤษฏ์ นี้จัดเป็นพระบารมีประเภทสูงสุดอย่างยิ่ง เรียกชื่อว่า “ทานปรมัตถบารมี”

แม้พระบารมีอย่างอื่นก็จำแนกออกเป็นพระบารมีละ ๓ ประเภท ซึ่งพระบารมีที่เป็นองคธรรมมีอยู่ ๑๐ ประเภท
เมื่อจำแนกออกเป็นองค์ละ ๓ พระบารมีจึงรวมเป็นพระสมติงสบารมี คือ พระบารมี ๓๐ ถ้วนพอดี ดังจำแนก
ออกไปตามรายชื่อพระบารมี ดังนี้ คือ

บารมี ๑๐ ทัศ

๑.  ทานบารมี               บำเพ็ญด้วยการให้สิ่งที่ควรให้
๒.  ศีลลารมี                 บำเพ็ญศีลให้ครบบริบูรณ์
๓.  เนกขัมมบารมี           การออกจากกามซึ่งต้องบำเพ็ญให้ถึงที่สุด
๔.  ปัญญาบารมี            บำเพ็ญด้วยการไต่ถามจากผู้รู้
๕.  วิริยบารมี                บำเพ็ญด้วยการทำความเพียรอย่างถึงที่สุด
๖.  ขันติบารมี                บำเพ็ญด้วยการอดทนอดกลั้นอย่างถึงที่สุด
๗.  อธิษฐานบารมี          บำเพ็ญเด้วยการตั้งจิตไว้ให้มั่นคง
๘.  สัจบารมี                 บำเพ็ญด้วยการรักษาวาจาสัตย์อย่างถึงที่สุด
๙.  เมตตาบารมี             บำเพ็ญด้วยการมีเมตตาอย่างถึงที่สุด
๑๐. อุเบกขาบารมี           บำเพ็ญด้วยการวางเฉย คือมีใจเสมอกันไม่ว่าจะเป็นเรื่องดีหรือ
ไม่ดี ไม่ว่าจะมีลาภหรือเสื่อมลาภ มียศ เสื่อมยศ สรรเสริญ นินทา  สุข ทุกข์

รวมลงเป็นบารมี ๓๐ ทัศ คือ

๑.   ทานบารมี
๒.   ศีลบารมี
๓.   เนกขัมมบารมี
๔.   ปัญญาบารมี
๕.   วิริยบารมี
๖.   ขันติบารมี
๗.   สัจบารมี
๘.   อธิษฐานบารม
๙.   เมตตาบารมี
๑๐. อุเบกขาบารมี บารมี ๑-๑๐ จัดเป็นบารมีประเภทธรรมดา
๑๑. ทานอุปบารมี
๑๒. ศีลอุปบารมี
๑๓. เนกขัมมอุปบารมี
๑๔. ปัญญาอุปบารมี
๑๕. วิริยอุปบารมี
๑๖. ขันติอุปบารมี
๑๗. สัจอุปบารมี
๑๘. อธิษฐานอุปบารมี
๑๙. เมตตาอุปบารมี
๒๐. อุเบกขาอุปบารมี บารมี ๑๑-๒๐ จัดเป็นบารมีประเภทปานกลาง
๒๑. ทานปรมัตถบารมี
๒๒. ศีลมัตถบารมี
๒๓. เนกขัมมปรมัตถบารมี
๒๔. ปัญญาปรมัตถบารมี
๒๕. วิริยปรมัตถบารมี
๒๖. ขันติปรมัตถบารมี
๒๗. สัจปรมัตถบารมี
๒๘. อธิษฐานปรมัตถบารม
๒๙. เมตตาปรมัตถบารมี
๓๐. อุเบกขาปรมัตถบารมี บารมี ๒๑-๓๐ จัดเป็นบารมีประเภทอุกฤษ์สูงสุด

รวมเป็นพระบารมีธรรมที่พระโพธิสัตว์ผู้ปรารถนาเป็นองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าจักต้องบำเพ็ญให้
ครบบริบูรณ์เต็มที่ ๓๐ ถ้วน ฉะนั้นจึงเรียกเป็นศัพท์ว่า “พระสมติงสบารมี” หรือบารมี ๓๐ ทัศ ด้วยเหตุนี้