อติเรกทสกะ - หมวดเกิน ๑๐

[๓๕๙] กิเลส ๑๕๐๐

[๓๕๙] กิเลส ๑๕๐๐ (สภาพที่ทำให้จิตเศร้าหมอง — Kilesa: defilements)

กิเลส ๑๕๐๐ ที่จัดเป็นชุดจำนวนอย่างนี้ ไม่มีในพระบาลี แม้จะมีกล่าวถึงในอรรถกถาบางแห่งก็แสดงเพียงตัวอย่าง ไม่ครบถ้วน ระบุไว้อย่างมากที่สุดเพียง ๓๓๖ อย่าง (ดู อุ.อ.๑๗๒, ๔๒๔; อิติ.อ.๑๖๖) เช่น โลภะ โทสะ โมหะ วิปริตมนสิการ อหิริกะ อโนตตัปปะ ถีนะ มิทธะ โกธะ อุปนาหะ ฯลฯ อกุศลกรรมบถ ๑๐ … ตัณหา ๑๐๘

ในคัมภีร์รุ่นหลังต่อมา ได้มีการพยายามนับจำนวนกิเลสพันห้าให้เป็นตัวเลขที่ชัดเจน ดังปรากฏในธัมมสังคณีอนุฏีกา (ฉบับ มจร. สงฺคณี.อนุฏีกา ๒๓–๒๔) ซึ่งได้แสดงระบบวิธีนับไว้หลายอย่างสรุปได้เป็น ๒ แบบ คือ แบบลงตัวจำนวน ๑๕๐๐ ถ้วน และแบบนับคร่าวๆ ขาดหรือเกินเล็กน้อยนับแต่จำนวนเต็ม

แบบที่ ๑ จำนวนลงตัว ๑๕๐๐ ถ้วน คือ

อารมณ์ ๑๕๐ × กิเลส ๑๐ = กิเลส ๑,๕๐๐

กิเลส ๑๐ ดู [๓๑๘] กิเลส ๑๐

อารมณ์ ๑๕๐ หมายถึงอารมณ์ซึ่งเป็นที่ตั้งของกิเลส แต่มีวิธีนับ ๒ นัย คือ

  1. ก) อารมณ์ ๑๕๐ = ธรรม ๗๕ [อรูปธรรม ๕๓ (คือ จิต ๑ + เจตสิก ๕๒) + รูปรูป ๑๘* + อากาสธาตุ ๑ + ลักขณรูป ๓**] × ๒ (ภายใน + ภายนอก)
  2. ข) อารมณ์ ๑๕๐ = ธรรม ๗๕ [อรูปธรรม ๕๗ (คือ จิต ๑ + เวทนาเจตสิก ๕ + เจตสิกอื่นๆ ๕๑) + รูปรูป ๑๘] × ๒ (ภายใน + ภายนอก)

แบบที่ ๒ จำนวนไม่ลงตัว ขาดหรือเกินเล็กน้อย นับจำนวนเต็มปัดเศษ

แบบที่ ๒ นี้ ท่านแจงวิธีนับไว้หลายอย่าง เป็น ๑,๕๘๔ บ้าง ๑,๕๘๐ บ้าง ๑,๕๑๒ บ้าง ๑,๕๑๐ บ้าง ๑,๔๑๖ บ้าง แต่จะไม่นำรายละเอียดมาแสดงไว้ที่นี้ เพราะจะทำให้ฟั่นเฝือ

ในภาษาไทย มีคำพูดเป็นสำนวนเก่า ที่นิยมกล่าวอ้างกันสืบๆ มาแบบติดปากว่า “กิเลสพันห้า ตัณหาร้อยแปด” พึงทราบว่าเป็นถ้อยคำที่อิงหลักธรรม ๒ หมวด คือ [๓๕๙] กิเลส ๑๕๐๐ และ [๓๕๗] ตัณหา ๑๐๘ ที่แสดงแล้วนี้


* รูปทั้งหมดมี ๒๘ (ดู [๔๐]) ในจำนวนนี้ ๑๘ อย่าง เรียกว่า รูปรูป เพราะเป็นรูปที่เป็นรูปธรรมจริงๆ หรือแปลง่ายๆ ว่า “รูปแท้” ได้แก่ มหาภูตรูป ๔, ปสาทรูป ๕, วิสัยรูป ๔, ภาวรูป ๒, หทัยรูป ๑, ชีวิตรูป ๑ และ อาหารรูป ๑ ส่วนรูปที่เหลืออีก ๑๐ อย่าง (คือ ปริจเฉทรูป ๑, วิญญัติรูป ๒, วิการรูป ๓, ลักขณรูป ๔) เป็นเพียงอาการลักษณะหรือความเป็นไปของรูปเหล่านั้น จึงไม่เป็นรูปรูป

** ลักขณรูป นับเต็มมี ๔ (ดู [๔๐] ฏ.) แต่ ๒ อย่างแรก นับรวมเป็น ๑ ได้ เรียกว่า ชาติรูป กล่าวคือ อุปจยะ หมายถึง การเกิดที่เป็นการก่อตัวขึ้นทีแรก และ สันตติ หมายถึงการเกิดสืบเนื่องต่อๆ ไป โดยนัยนี้ จึงนับลักขณรูปเป็น ๓

แสดงความคิดเห็น
เว็บไซต์พุทธะ
คำว่า “พุทธะ” นอกจากจะหมายถึง องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าแล้ว ยังหมายถึง การเป็นผู้รู้ ผู้ตื่น ผู้เบิกบาน โดยการปฏิบัติธรรมตามหลักธรรมแห่งองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าอีกด้วย

แสดงความเห็น